ကြည်ခင် ၏ ဆောင်းပါးကို ကူးယူ ဖေါ်ပြပါသည် ။
အနာဂတ်ဧရာဝတီ
တစ်ချိန်ကဂျပန်မှာ ေကျာင်း အပြီး အလုပ်ဝင်ခဲ့ တဲ့ ၂၀၀၀ခု ဝန်းကျင်မှာ ေတွ့ဆုံ ခဲ့ရတဲ့Kiso Jiban Consultants ကုမ်ပဏီ က ဘူမိအရာရှိချုပ် မိုမိကုရာ စံ籾倉 さん Mr Momikura (သူ့အသက်က ေတွ့ ဆုံချိန်မှာ ၆၅ ေကျာ်ေနပြီ၊ဂျပန်အစိုးရ ဆည် ေမြာင်း ဌာန ဘူမိ အရာရှိချုပ်ဘဝ ကပင်စင်ယူခဲ့သူ)၊ သူရဲ့ ေမး ေပြာ၊ေပြာခဲ့ တဲ့စကားေလး သတိရမိတယ်၊
ပထမ what is the meaning of Ecology?
အီကိုလိုဂျီ ဆိုတာ ဘာလဲ? ေနာက်ပြီး what is economy? အီကိုနိုမီဆိုတာ ဘာလဲ၊ ေနာက်မေးခွန်းက ဘာလို့စကားလုံး ၂ခု စလုံးမှာ eco ဆိုတာေလး ပါရတာလဲ?
Ecology is the branch of biology that deals with the realations of organisms to one another and to their physical surroundings.
အနီးဆုံးဘာသာပြန်ရရင်၊ Ecology ဆိုတာ သတ်တဝါများနှင့် ပတ်ဝန်း ကျင် ဆက်စပ်မှုများလို့ဆိုနိုင်ပါတယ်၊
Economy is the state of a country/region in terms of the production, consumption of goods and services and supply of money.
Economy ဘဏ်ဏာေရး၊ ဆိုတာ နိုင်ငံ (သို့)ေဒသ တစ်ခုရဲ့ ထုတ်လုပ်မှု၊ သုံးစွဲမှု၊ အကျိုးေဆာင်မှု၊ ေငွေကြး ေထာက်ပံ့ နိုင်မူ အခြေအနေ၊ လို့ ဘာသာပြန်ထားပါတယ်၊
Ecologyနှင့်Economy နှစ်ခု ဟာ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်ေနပြီး ၊ တစ်ခုခု က ချို့ယွင်းလာရင် ေနာက်တစ်ခုကို ပါ ထိခိုက်လာပါတယ်၊ မျှ ေ ခြ ဖြစ်ေအာင် ကျိုးစား၊ ထိမ်းေကြာင်းမှသာလျှင်၊ ေဒသတစ်ခု နိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ အနာဂတ်ဟာ ပိုမို တည်ငြိမ်တိုးတက်လာနိုင်မှာ ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်၊
ပြီးခဲ့တဲ့ လ ဘူမိရုပ်သွင်ဂျာနယ်Geomorphology Journal, May 2020 မှာပါတဲ့ Chen နဲ့ အပေါင်းအပါ များ ရဲ့ သုေတသန စာတမ်းဖြစ်တဲ့ “မြန်မာရဲ့ ေသွးေကြာ နဲ့ ဝမ်းဗိုက်လို့ တင်စားတဲ့ မြစ်ကြီး ဧရာဝတီ နှင့် မြစ်ဝကျွန်းေပါ် ရဲ့ နှစ် ၄၀ ေကျာ် (၁၉၇၄-၂၀၁၈) အတွင်းသဘာဝ ပတ် ဝန်းကျင်ေကြာင့် ထက် လူသားများ ေကြာင့် ထိခိုက် ေပြာင်းလဲမှုများ” ကိုဖတ်ရင်း သိရှိလာတာ ကိုပါထပ်ဆင့် ပြန်လည်မျှဝေလိုက်ပါတယ်၊
မြစ်တစ်စင်း ဟာ တိုက်စား၊ သယ်ေဆာင်၊ ပို့ချ ဆိုတဲ့ အလုပ် ၃ခုကို မြစ်စတင် ေပါက်ဖွားရာမြစ်ညာ မှစတင်ပြီး ပင်လယ်မှာအဆုံးသတ်ပါတယ်၊
တိုးပွား များ ပြားလာေသာ လူဦးေရ နှင့် မြို့ပြ လူေနမှု Ecology မှသည် စီးပွားေရးEconomyအတွက်လိုအပ်ချက်များ ေကြာင့် မြစ်တစ်စင်းရဲ့ ဖြစ်စဥ်မျှေခြ ကို တိုက်ရိုက်၊သွယ်ဝှိုက်ဖျက်ဆီးလာ ေသာအခါ သူ့ရဲ့ အကျိုးဆက်များကို ထိုမြစ် ကြီး ကို မီု၍ ေနထိုင်လာကြ ေသာ လက်ရှိနှင့် အနာဂတ်လူသားများ ဘဲ ခံစား လာရမှာ ဖြစ်ပါတယ်၊
သုေတသန ဆောင်းပါးမှာ နှစ်ပေါင်း၄၅ နှစ်အတွင်း လူသားများရဲ့ လုပ်ဆောင်မှုများ ဖြစ်တဲ့သစ်တောများ၊ ဒီေရ ေတာများ ပြုန်းတီးမှု deforestation, decreased mangrove, ေရကာတာများDams၊ မိုင်းများ Terrestrial Mining၊ ေမွးမြူေရးကန်များ Aquaculture ponds ၊မြစ်တွင်း ေကျာက်စရစ် နှင့် သဲ ထုတ်မှု sediment Mining စတဲ့ လုပ်ဆောင်မှုများေကြာင့် ဧရာဝတီမြစ်ကြီးနှင့်လက်တက် များရဲ့ ပုံသဏ္ဍာန် ေပြာင်းလဲလာမှုများ braided, sinuousity, straightness, bifurcation၊ အနည်အမျိုးအစား decrease and increase coarse and fine sediments၊ ေရဝင်နှုန်းwaterflow၊ တိုက်စားမှု erosion၊ ပို့ချမှု sediment loads and accretion,စတဲ့ ေပြာင်းလဲမူများဖြစ်ေပါ်လာကာ၊ ေရကြီး ေရလျှံမှု flooding, မြစ်ကမ်းပါးပြိုမှု bank erosion များ၊ေတာင်ပြိုမှုများLandslides၊ ကမ်းရိုးတန်း တိုက်စားမှု coastal erosion စတဲ့ အကျိုးဆက်များ၊ မြစ်ရဲ့ အနည်ကျမှုေပြာင်းလဲ မှု decreased and increased sediment load များဖြစ်ပေါ် လာပုံကိုေဒသအလိုက် တင်ပြထားပါတယ်၊
ဒါ့အပြင် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ေပြာင်း မှုများ ဖြစ်တဲ့ မုတ်သုန်လေမုန်တိုင်းများ monsoon strom, ပင်လယ်ေရမျက်နှာပြင် မြင့်တက် လာမှု rising sea levels, နှင့် ဆက်စပ်ပြီး ဆားငံေရများ ကုန်းတွင်း ဝင်ရောက်မှု saltwater intrusion, ကမ်းရိုးတန်း ကုန်းေမြေပျာ့ နိမ့်ကျလာမှု soft ground subsidence ေမြ ေအာက် ေရ အလွန်အမင်းထုတ်ယူမှု (including excessive ground water extraction) စတဲ့ ဆိုးကျိုးများထပ်ဖြစ်ပွားလာေစပါတယ်၊
သုေတသနစာတမ်းအရ ဘင်ဂလားပင်လယ်ေအာ် Bay of Bengal နဲ့ ဧရာဝတီမြစ်ဝ ရဲ့ လက်ရှိ တနှစ် ၂မီလီ ပင်လယ်ေရမျက်နှာပြင် မြင့်တက်နှုန်းအရ ၂၀၅၀ ခုမှာ ၅၆စင်တီ (မီတာဝက်)ခန့် မြင့်လာမှာ ဖြစ်ပြီး၊ လက်ရှိ ရန်ကုန်မြို့ ေမြ နိမ့်ကျလာမှုဟာ ၂၀၁၄-၂၀၁၇ အတွင်း တနှစ် ၁၀မီလီ မှ ၁၁၀မိလီ ထိ ကျလာတာ ကို ေတွ့ရှိထားပါတယ်၊
၄၄နှစ် အတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းေပါ် ကမ်းရိုးတန်း ရဲ့ အနောက်ဘက်ခြမ်း (ပုသိမ်၊ လပွတ်တာ) ဟာ တိုက်စားမှု erosion ပိုများလာပြီး (တစ်နှစ် ၁၀မီတာနှုန်း) မြစ်ဝ ကျွန်းေပါ် အေရှ့ပိုင်း (ဒလ၊ ရန်ကုန်) ဖက် မှာေတာ့ နှုံးတာ ပြင် များ mudflats ပင်လယ်ဘက်တိုးလာပါတယ်၊
ဒီ ဖြစ်စဥ်ေတွ အားလုံးဟာ အထက်က ဆိုခဲ့သလို ecology နဲ့ economyအားပြိုင်မှုေတွပါ၊စီးပွားရေးအတွက် ငါးကန် ေဆာက်မယ်၊ ေကျာက်မိုင်းတူးမယ်၊ သဲ ေကျာက်စရစ်တူးမယ်၊ လျှပ်စစ်အတွက် စိုက်ပျိုးေရးအတွက် ေရကာတာေဆာက်မယ်၊ ထင်းအတွက် သစ်ပင်ခုတ်မယ်၊ ဒါေတွအားလုံးဟာ၊ နိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ တိုးပွားလာေသာလူဦးေရ နဲ့ အတူ ဖြစ်လာတာပါ၊ဒါေတွအားလုံးကိုစည်းကမ်းတစ်ကျ ဘယ်လို ထိမ်းချုပ်မလဲ?
စာတမ်း နိဂုံးချုပ်မှာ ေရးထား တာ ေလးက “serious dearth of scientific knowledge” သိပ်ပံ နည်းပညာဆိုင်ရာဗဟုသုတနည်းပါးခြင်း” ကို လိုအပ်တဲ့ အချက်အလက်စုေဆာင်းမှု၊ data collection, ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကျိုးအပြစ်များ ေလ့လာ ဆန်းစစ်မှု Environmental impact accessment, ေစာင့်ကြည့် ထိမ်းသိမ်းမှု monitoring and maintenance, နည်းပညာဆိုင်ရာ ပန့်ပိုးမှု remote sensing, GIS technology and survey စတာ ေတွဖြင့် အားဖြည့်ရင်း အနာဂတ်မျိုးဆက် ေတွရဲ့ အနာဂတ်ဧရာဝတီနဲ့မြစ်ဝကျွန်းေပါ် ေဒသ ရဲ့လူေနမှု Ecology vs Economy ကို ေရရှည်တည်တံ့ sustainability ဖြစ် ေအာင် အားလုံး လုပ်ဆောင်သွားကြရမှာဖြစ်ပါေကြာင်း၊၊
ကိုးကား Reference,
Dan Chen, et al , 2020, Recent evolution of the Irrawaddy (Ayeyarwady) Delta and the impacts of anthropogenic activities: A review and remote sensing survey, Geomorphology, https://authors.elsevier.com/a/1bBVZ,3sl3mxlM (free download until 25 July)
မှတ်ဖွယ်မှတ်ရာ စာပဒေသာ 